مبانی عملیات روانی - جلسه دوم : تعریف عملیات روانی
بسم الله الرحمن الرحیم
مبانی عملیات روانی
جلسه دوم : تعریف عملیات روانی
در ارتباط با مفهوم عملیات روانی ، توافق تام و تمام وجود ندارد: تعاریف موجود ، ما را به سوی یک فرآیند تقریباً مشخص و معین ارجاع می دهد .
فرآیندی که بافت متن اصلی آن معطوف به تاثیر گذاری بر افکار و اراده مخاطبان خودی، دشمن، بی طرف در زمان ها و سطوح مختلف است.
برخی از تعاریف عملیات روانی
تعریف عملیات روانی توسط وزارت دفاع آمریکا
یکی از تعاریف اولیه و نسبتاً جامع عملیات روانی که در دهه 1950م ، از سوی وزارت دفاع آمریکا ارائه شد عبارت است از :
"استفاده اصولی از تبلیغات و فعالیت های ارتباطی توسط یک دولت یا مجموعه ای از دولت ها، به منظور تاثیر گذاری بر نظرات، احساسات، موضع گیری ها و رفتار گروه های دوست، دشمن و یا بی طرف، در راستای تحقق سیاست های دولت یا دولت های مزبور و اهداف آنها." (سوری،74:1385).
به نظر می رسد در این تعریف، عملیات روانی را صرفاً به تبلیغات رسانه ای محدود کرده و از بکارگیری سایر ابزارهای عملیات روانی غفلت کرده است .
تعریف عملیات روانی توسط آیزنهاور
آیزنهاور در سخنرانی مشهور خود در مبارزه انتخاباتی اش در 8 اکتبر سال 1952 م عملیات روانی را "نزاعی جهت دستیابی به افکار مردم و اراده آنها" تعریف نمود و سپس توضیح داد :"لازم است که ما سیاست خارجی خود را به گونه ای شکل دهیم که با استراتژی واحد و منسجم جنگ سرد هماهنگ باشد... لازم است که در این جنگ سرد و در ضمیر و عزم خویش، جویای فرصتی باشیم که بدون خسارت های جانی ، ما را به پیروزی برساند و در نبرد برای حفظ صلح پیروز گرداند"(نصر،1385 : 91).
تعریف عملیات روانی توسط ویلیام داواتی
ویلیام داواتی،" عملیات روانی را مجموعه اقداماتی می داند که کشوری به منظور اثر گذاری و نفوذ بر عقاید و رفتار دولتها و مردم خارجی، با ابزارهایی غیر از ابزار نظامی، سیاسی و اقتصادی انجام می دهد. طرفداران این نگرش، اغلب بر این باورند که تبلیغات جزء اصلی و اساسی عملیات روانی است نه همه آن. "
(سبیلان اردستانی، 28:1383)
اساسی ترین مشکل این تعریف این است که حوزه فعالیتهای عملیات روانی را صارفاً به مخاطب خارجی و نه داخلی (اعم از خودی، دشمن و بی طرف) محدود می نماید.
تعریف عملیات روانی توسط پل لاینبرگ
پل لاینبرگ در کتاب جنگ روانی (1945) در تعریفی متفاوت از داواتی بر این باور است که :"عملیات روانی استفاده از تبلیغات بر ضد دشمن، همراه با اقدامات عملی است که دارای ماهیت نظامی، اقتصادی یا سیاسی
می باشد"(شهبازی،42:1387)
تلقی وی از معنی وسیع عملیات روانی ،کاربرد برخی قسمت های روانشناسی، به منظور کمک به کوشش هایی که در عرصه امور سیاسی، اقتصادی و نظامی صورت می گیرند، می باشد.
تعریف عملیات روانی توسط براون
بر اون مدعی شده است که "عملیات روانی، یعنی گزینش برخی اخبار، اطلاعات و تصاویر و برجسته سازی و تکرار آنها." عملیات های مدون برای ارسال اطلاعات و اخبار گزینش شده به مخاطبان، جهت تاثیر بر هیجانات، انگیزه ها، شیوه استدلال و در نهایت رفتار دولت ها، سازمانها، گروهها و افراد آماج . (الیاسی،8:1384)
این تعریف از عملیات روانی عمدتاً معطوف به ارائه اطلاعات گزینش شده است واز پرداختن به سایر موضوعات کسترده عملیا ت روانی خود داری می کند .
تعریف عملیات روانی توسط فرد واکر
فرد واکر می نویسد :(می توان واژه ارتباطا ت اغواگر را هم ردیف عملیات روانی گرفت )(مرادی25:1387).
این تعریف عملیات روانی راعملی تک بعدی وصرفا محدود به فریب ونیرنگ می نمایید.
تعریف عملیات روانی توسط باون
باون (21:2002)عملیات روانی رافعالیت های از پیش مشخص شده برای انتقال اطلاعات معین به مخاطبین با هدف تاثیر گذاری بر احساسات انگیزه ها اهداف ونیز بر رفتارهای دولت ها سازمانها گروهها وافرادخارجی تعریف می کند .
تعریف مذبور توجه ویژه ای به عملیات روانی در زمان صلح وتهیه سناریوهایی برای مدیریت بحرانهای احتمالی پیش رو نیز دارد.
تعریف عملیات روانی توسط آلفرد پدوک
از منظر الفرد پدوک (45:1989) عملیات روانی ((طرح ریزی به منظور استفاده از ابزار ارتباطی برای نفوذ بر اعمال ورفتار انسانی می باشد))به اعتقاد وی ابزار ارتباطی شامل عوامل سیاسی ایدئولوژی ونظام موثر در انحراف رفتار گروه ها کاهش انگیزه ها وتغییر رفتارهایی است که در پناه آن دستیابی به اهداف ملی آسان تر می شود.
تعریف عملیات روانی توسط هیات علمی دفاعی آمریکا
گزار ش هیات علمی دفاعی امریکا در ماه می 2000م عملیات روانی نظامی را این گونه تعریف نموده است ((برنامه هایی که نگرش ها ، عقاید واحساسات دولتها، سازمانها، گروهها وافراد هدف راتهییج یا تقویت می کنند تا رفتارهایی ایجاد کنند که از اهداف سیاست ملی امریکا ومقاصد فرمانده صحنه جنگ در سطوح استراتژیکی، عملیاتی وتاکتیکی (با تاکید بیشتری ) حمایت کند (تانوس 71:1384)
بر اساس این تعریف مثلث ارتباطی اصحاب رسانه ، سیاستمداران ونظامیان برای اثر بخشی عملیات روانی در سطح راهبردی ضرورتی انکار ناپذیر است .
تعریف عملیات روانی توسط صلاح نصر
صلاح نصر (1385) عملیات روانی رااینگونه تعریف می کند :((عملیات روانی همان جنگ کلمه و عقیده است خواه به صورت مخفی، اشکار، شفاهی ویا کتبی باشد .
اساسا سلاحی است که به انسان و عقل اوتوجه دارد وهر گاه امکان بر قراری ارتباط عاطفی با مخاطب را داشته باشد ، میتواند به اعماق او نفوذ کند.»
تعریف مزبور عملیات روانی را مترادف نبرد کلامی می داند و از توجه به سایر وجوه این علم باز می ماند.
تعریف عملیات روانی برمبنای فعالیت های پنهان و جاسوسی
نگرش دیگری وجود دارد که معتقد است عملیات روانی شامل طیف وسیعی از فعالیت ها نظیر ترور و خشونت سمبلیک به منظور ارعاب یا ترغیب مخالفان برای تطبیق رفتار خود است. معتقدان به این نگرش فعالیت های پنهان نظیر جاسوسی، براندازی ، آدم کشی و دیگر روش های تروریسم وسانسور (زمانی که برای غالب بندی افکارو رفتار گروهای خاص طراحی شده باشد) را در قلمروی عملیات روانی قرار می دهند .
(اردستانی 29-28:1383).
به طور حتم فعالیت های پنهان در حوزه های عملیات روانی بررسی می شود اما نمی توان عملیات روانی را به این گونه فعالیت ها محدود نمود. زیرا عمدتاً در جنبه تاریک عملیات روانی از شیوه های پنهان برای سلطه بر حریف استفاده می نماید.
تعریف عملیات روانی توسط دانشمندان ویکی پدیا
بر اساس تعریف دانشمندان ویکی پدیا «عملیات روانی تکنیکهای استفاده شده توسط نیروهای نظامی برای نفوذ و تاثیر گذاشتن بر احساسات و عواطف انگیزه و رفتار مخاطبان مورد نظر است»
بر اساس این تعریف ، عملیات روانی مترادف جنگ روانی معرفی می شود و این در حالی است که دامنه تاثیر گذاری عملیات روانی مدرن ، عمده سازمانها و نهادهای نظامی، امنیتی ،سیاسی، اقتصادی وفرهنگی رادر بر می گیرد.
تعریف عملیات روانی توسط دائرتی
دائرتی عملیات روانی را استفاده دقیق وطراحی شده از تبلیغات وسایر امکانات به منظور تاثیر گذاری بر افکار، احساسات و تمایلا ت گروههای دوست ، دشمن وبی طرفی برای دستیابی به اهداف ملی تعریف کرده است.
(شریفی73:1382)
تعریف عملیات روانی توسط ستاد مشترک ارتش آمریکا
جزوه 3- 53 از سری ا نتشارات ستاد مشترک ارتش امریکا عملیات روانی را چنین تعریف نموده است
"عملیات های طرح ریزی شده برای انتقال علائم واخبار گزینش شده به مخاطبان به منظور تاثیر گذاری بر عواطف ، انگیزه ها ، شیوه استدلال عینی ودر نهایت رفتار دولت ها ، سازمانها وگروهها وافراد بیگانه"
براساس تعریف مذبور می توان از اظهارات کلینتون رئیس جمهور امریکا در مقدمه استراتژی امنیت ملی چنین استنباط کرد که عملیات روانی ابزار ارزشمندی است برای اجرای سیاست .
اودراین باره می نویسد:
"منافع عظیم ایالت متحده در گرو سلامت اقتصادی جهانی است . رفاه اینده ما به یک نظام مالی با ثبات بین المللی و رشد جهانی مطلوب وابسته است .
ارتقای دموکراسی در سراسر جهان ، یکی از سه منظور این استراتژی به شمار می آید . در سند استراتژی امنیت ملی ، اشارات متعددی به منافع بین المللی آمریکا و ضرورت مداخلات نظامی شده است . برای حفظ رهبری جهانی خود و ترویج دموکراسی در سراسر جهان ، ابزارهای قدرت ملی باید به بهترین وجه مورد استفاده قرار گیرد .
عملیاتهای روانی استراتژیک ،فعالیتهای رسانه های بین المللی هستند که به دست سازمان های دولتی امریکا ،با هدف تاثیر گذاری بر نگرشها ،برداشت ها و رفتار مخاطبان انجام می گیرند" (پری :1382:32)
بنا به تعریف اخیر ،عملیات روانی ،به عنوان یکی از ابزار های قدرت ملی که می تواند برای دستیابی به مقاصد مورد استفاده قرار گیرد ،از ارزش ویژه ای برخوردار است .
تعریف عملیات روانی توسط رابرت کانگستون
رابرت کانگستون در مقاله ای با موضوع اطلاعات و نقش آن در کنترل فرآیند های سیاسی ، عملیات روانی را فرآیندی که نفوذ کلمات را به عنوان سلاح غیر خشن به کار می گیرد ،تعریف می کند . به اعتقاد وی اگر از این روش درست استفاده شود احتمال شکست به پایین ترین حد خود می رسد (حمدی الحجار ،1382:67)
تعریف عملیات روانی در دکترین فعلی امریکا
دکترین فعلی امریکا ،عملیات روانی رااین گونه تعریف میکند : " عملیات روانی ، عملیاتی است که برای انتقال اطلاعات و نشانه های گزیده شده ،با هدف تاثیر گذاری بر هیجان ها ،انگیزه ها ،استدلال عینی مخاطبان خارجی ،رفتار دولتهای بیگانه ، سازمان ها ،گروه ها و یکایک افراد ، طرح ریزی می شود " (گری 2000:1) نکته شایان توجه اینکه عملیات روانی در دکترین مشترک کنونی ایالات متحده ، در زیر مجموعه عملیات اطلاعاتی قرار گرفته است .
تعریف عملیات روانی در دکترین دکترین عملیات روانی ناتو
براساس دکترین عملیات روانی ناتو (مارس 2002) " عملیات روانی ،سلسله فعالیتهای روانشناسانه ای را شامل میشود که در زمان صلح ، بحران و جنگ ، برای تاثیر گذاری بر نگرش و رفتار مخاطبان بی طرف ،خودی و دشمن طرح ریزی شده و در روند دستیابی به اهداف سیاسی و نظامی موثر ند "
به نظر می رسد ، تعریف مزبور یکی از جامع ترین تعاریف عملیات روانی است ، با این وجود اهداف عملیات روانی را نباید فقط در دو حوزه سیاسی و نظامی محدود نمود . اهداف مورد نظر با توجه به سطح به کارگیری عملیات روانی ( تاکتیکی یا راهبردی ) و منافع مورد نظر کاربران آن ، میتواند سیاسی – دیپلماتیک ،نظامی – امیتی ،فرهنگی – اجتماعی ،اقتصادی و یا ترکیبی ازچند مورد از این هدفها را شامل شود .
تعریف پیشنهادی برای عملیات روانی
با بهره گیری از تعریف هایی که تا کنون ارائه شده و با محوریت تعریف ارائه شده در دکترین عملیات روانی ناتو ( مارس 2002 میلادی) می توان تعریف زیر را به عنوان جامع ترین تعریف ها ارائه نمود .
" عملیات روانی ، سلسله فعالیتهای طرحریزی و برنامه ریزی شده با محوریت فعالیت های تبلیغی و روانشناسانه ای می باشد که در زمان صلح ، بحران و جنگ ، برای تاثیر گذاری بر ذهن ، احساسات ، عواطف ، نگرش و رفتارمخاطبان بی طرف ، خودی و دشمن انجام می شود و در روند دستیابی به اهداف سیاسی ، اجتماعی ، اقتصادی ، فرهنگی ، نظامی ، امنیتی و یا ترکیبی از آنها موثرند . " (محمدی زاده ، 1391 )